پاورقى 1 . در نزديكى خيبر دهكده اى آبادان بود كه " فدك " نام داشت مردم اين دهكده همين كه پايان كار قعله هاى خيبر را ديدند با پيغمبر آشتى كردند كه نيمى از اين دهكده از آن او باشد ، و آنان در مزرعه هاى خود باقى بمانند . مصالحه بدين صورت انجام گرفت و چون سربازان مسلمان در فتح اين دهكده شركت نداشتند به حكم قرآن فدك خالصهء پيغمبر گرديد . رسول خدا ( ص ) در آمد اين زمين را به مستمندان بنى هاشم مى داد سپس آن را به دختر خود فاطمه ( س ) بخشيد . گروه از محدثان ومفسران ذيل آيه " وآت ذالقربى حقه " توانسته اند : چون اين آيه نازل شد پيغمبر فدك را به فاطمه بخشيد . ( مترجم ) 2 . مقصود نخستين جلد از اعيان الشيعه است كه ضمن مقدمه اى طولانى ، زندگانى پيامبر ( ص ) تا پايان زندگانى امام صادق ( ع ) را در برمى گيرد ( مترجم ) 3 . ما مى دانيم در طول دويست سال پس از اين واقعه چند بار دست به دست گشته است . عثمان آن را تيول مروان بن حكم كرد ( 1 ) و به قولى معاويه آن را تيول مروان ساخت ( 2 ) و همچنان تا پايان حكومت امويان اين مزرعه در دست آنان بود . چون عمر بن عبدالعزيز به خلافت رسيد گفت : فدك از آن پيغمبر بود . خود به قدر نياز از آن بر مى داشت و مانده را به مستمندان بنى هاشم مى بخشيد و با هزينهء عروسى آنان مى كرد . پس از مرگ پيغمبر فاطمه از ابوبكر خواست فدك را به دو دهد وى نپذيرفت . عمر نيز چون ابوبكر رفتار كرد گواه باشيد ؛ من در آمد را به مصرفى كه داشته است مى رسانم ( 3 ) در سال دويست و ده هجرى مأمون فدك را به فرزندان فاطمه ( س ) برگرداند فرمانى كه از جانب او به قسم بن جعفر عامل مدينه نوشته شده چنين است . " امير المؤمنين از روى ديانت ، و به حكم منصب خلافت و به خاطر خويشاوندى با رسول خدا صلى الله عليه و سلم از ديگر مسلمانان به پيروى سنت پيغمبر و اجراى امر او و پرداخت عطايا و صدقات جارى به مستحقان وگيرندگان آن سزاوارترست ، خدا امير المؤمنين را توفيق دهد و از لغزش بازدارد . واو را به كارى كه موجب قربت اوست وادارد . رسول خدا ( ص ) فدك را به فاطمه دختر خود صدقه داد اين واگذارى در زمان پيغمبر امرى آشكار و شناخته بود و خاندان پيغمبر در آن اختلافى نداشتند . فاطمه تا زنده بود حق خود را مطالبه مى كرد . امير المؤمنين لازم ديد فدك را به ورثهء فاطمه برگرداند ، و آن را به ايشان تسليم كند ، و با اقامت حق و عدالت ، و با تنفيذ امر رسول خدا و اجراى صدقهء او به پيغمبر تقرب جويد . امير المؤمنين دستور داد اين فرمان را در ديوانها ثبت كنند و به عاملان وى در شهرها بنويسند هرگاه پس از آنكه رسول خدا از جهان رفت ، رسم چنين بوده است كه در موسم ( ايام حج ) در جمع مسلمانان اعلام مى كرده اند . هر كس صدقه اى يا بينه اى يا عده اى دارد سخن او را بشنويد وبپذيريد فاطمه رضى الله عنها سزاوارتر است كه گفته او دربارهء آنچه پيغمبر براى او قرار داده است تصديق شود . امير المؤمنين به مولاى خود مبارك طبرى مى نويسد ، فدك را هر چه هست و با همهء حقوقى كه بدان منسوب است ، و هر چند برده كه در آن كار مى كنند ، و هر مقدار غله كه در آمد آن مى باشد ، ونيز ديگر متعلقات آن به ورثهء فاطمه دختر پيغمبر برگرداند .